مصاحبه خبرگزاری ایسنا با مهندس حجت‌اله مديريان پیرامون آموزش الکترونیکی (متن کامل)

 لینک مصاحبه

لطفاً ضمن معرفي خودتان خلاصه‌اي پيرامون جامعه اطلاعات و محورهاي اساسي آن توضيح دهيد.

با سلام؛ من حجت‌اله مديريان فارغ التحصيل رشته كامپيوتر از دانشگاه شهيد بهشتي تهران و فعال در حوزه جامعه اطلاعاتي هستم و در اين حوزه مقالات و مطالب متعددي منتشر كرده‌ام. در انجمن ايراني جامعه اطلاعاتي عضويت دارم و نيز با شركت‌هاي خصوصي مثل آريانوس و عصر اطلاعات راه‌سبز در جهت توسعه جامعه اطلاعاتي همكاري مي‌نمايم. همچنين عضو هيئت علمي و فرهنگي ايران در اجلاس WSIS ژنو 2003 و تونس 2005 بوده و با برخي نهادهاي بين‌المللي مثل Privacy Coalition در حوزه ايميل و حفظ حريم خصوصي و نيز كميته مشورتي يونسكو براي خط عمل C8 همكاري دارم.

همانگونه كه مطلع هستيد كنفرانس تام‌الاختيار ITU در سال 1998 تصميم گرفت كه اجلاسي را در سطح بين‌المللي و در سطح سران برگزار كند. اين اجلاس طي روند خاصي و در دو فاز از 12-10 دسامبر 2003 در شهر ژنو و فاز دوم آن از 16 تا 18 نوامبر 2005 در شهر تونس برگزار شد.

طي اين دو نشست چهار سند مهم به تصويب رسيد كه دو سند آن در اجلاس ژنو 2003 به نام بيانيه اصول و نقشه عمل و دو سند ديگر در 2005 تونس به نام سند تعهد تونس و دستور جلسه تونس براي جامعه اطلاعات به تصويب رسيد.

اين اسناد به اهداف هزاره (MDG) متعهد هستند و تمام مشاركت كنندگان اعم از دولت‌ها ـ جامعه مدني و بخش خصوصي را موظف مي‌كنند در جهت ساخت جامعه اطلاعاتي مردم مدار، فراگير و توسعه محور و نيز غير تبعيض آميز تلاش كنند.

جريان اين اجلاس تحت عنوان Follow UP همچنان ادامه دارد.

وضعيت آموزش الكترونيكي در سطح بين‌المللي چگونه است و در چه بخشي از اجلاس WSIS پيگيري مي‌شود؟

Elearning يا آموزش الكترونيكي از ابتداي اجلاس WSIS به طور جدي مطرح بود و پس از اجلاس تونس طي اصلاحيه دستورالعمل تونس که 11 خط عمل C1 تا C11 مشخص شد و آموزش الكترونيكي تحت عنوان (C7 ـ كاربردهاي ICT) شامل زمامداري الكترونيك، تجارت الكترونيك، بهداشت الكترونيك، محيط الكترونيك، كشاورزي الكترونيك، علوم الكترونيك و آموزش الكترونيك مطرح گرديد و يونسكو اصلي‌ترين متولي اين بخش از C7 است، ولي مسئوليت آن به طور مشترك با يونسكو و اتحاديه بين‌المللي ارتباطات راه دور و سازمان توسعه صنعتي ملل متحد است.

آيا تعريف مشخصي از آموزش الكترونيكي در سطح جهان وجود دارد؟

من تعريف مشخص و مدوني از آموزش الكترونيكي و يا آموزش مجازي به صورت رسمي سراغ ندارم ولي به طور خلاصه مي‌توان يادگيري الكترونيكي را فرايندي دانست كه طي آن ياددهي ـ يادگيري به صورت تعاملي و مشاركتي و به صورت بَر خط (Online) و يا (Offline) صورت مي‌پذيرد.

از اين حيث سيستم‌هاي آموزش الكترونيك به سه دسته تقسيم مي شوند:

1-    سيستم‌هاي بر پايه آموزش ويدئو

2-    سيستم‌هاي بر پايه آموزش فروم

3-    سيستم‌هاي برپايه آموزش Chat

استاندارد سازي آموزش الكترونيكي در سطح بين‌المللي چگونه بوده است و چه استانداردهايي در اين رابطه وجود دارد؟

فرايند استانداردسازي در حوزه آموزش الكترونيك از ارتش آمريكا شروع شد و تا بحال بيشترين تلاش براي استاندارد سازي توسط سازمان دفاع آمريكا انجام گرفته است. به طور كلي 5 استاندارد را مي‌توان براي آموزش الكترونيكي معرفي نمود:

اولين استاندارد كه به فراداده معروف است يكي از مهمترين اجزاء استانداردهاي آموزش الكترونيكي است. فرا داده در واقع اطلاعات توصيفي ساير داده‌ها از جمله محتويات آموزشي است. درست شبيه به سيستم فهرست كردن كتاب‌هاي يك كتابخانه. فراداده علائمي مانند عنوان موضوع، توضيحات، توليد كننده و... را به صورت يك برچسب XML ايجاد مي‌كند تا به اين وسيله دسترسي به منابع آموزش الكترونيك راحت‌تر شود.

روش دوم بسته‌بندي مطالب و محتويات است. مشخصات و استانداردهاي مربوط به بسته‌بندي مطالب و محتواي آموزشي، انتقال اين مطالب و محتويات را از يك سيستم آموزشي به سيستم ديگر تسهيل مي‌نمايد. بسته مطالب و محتويات آموزشي هم شامل اشياء آموزشي مي‌باشد و هم در بسته‌بندي اطلاعاتي بزرگتر در قالب‌هايي نظير (بخش‌ها، درس‌ها، دوره‌ها و ...) ارائه مي‌گردد.

استاندارد سوم ارزشيابي دانشجو

استاندارد چهارم شرح حال دانشجو (مديريت دانشجو)

استاندارد پنجم محيط زمان اجرا Runtime Environment است.

استانداردهاي رسمي را موسساتي مثل IEEE و ISO ارائه نموده و استانداردهاي غيررسمي را موسساتي مثل W3C و IETF .

لازم به ذكر است كه تا امروزه هيچ يك از مشخصه‌هاي طرح شده توسط گروه‌هاي كاري آموزش الكترونيكي به صورت رسمي، به عنوان استاندارد قانوني شناخته نشده‌اند.

تعدادي سازمان هم اكنون در زمينه توسعه استانداردها و مشخصات فعاليت مي‌نمايند. موسسات پيشگام در اين زمينه IMS ، ADL ، ARIADNE ، Dublin core ، IEEE و ISO هستند شناخته ترين استاندارد در حوزه آموزش الكترونيكي استاندارد SCORM است. اسكروم دستاورد سازمان دفاع آمريكاست و در واقع يك استاندارد نيست بلكه مدل مرجعي است كه اساساً براي توليد كنندگان و ابزار سازاني كه نظام‌هاي مديريت يادگيري (LMS) و ابزار تاليف محتواي آموزشي را توليد مي‌كنند، ساخته شده است. با استفاده از اين مدل مرجع توليد كننده محتواي آموزشي، به نيازهاي خود پي مي‌برد تا محصول آنها با اين مدل مرجع يعني اسكرم مطابقت داشته باشد.

مسائل مهمتري در حوزه آموزش الكترونيكي مطرح هستند كه به طور خلاصه مي‌توان به طراحي مواد درسي شامل مرحله پذيرش درس پيشنهادي از سوي مولف تا نقطه شروع تهيه مواد درسي، استفاده از الگوهاي كاملاً تعريف شده يا استاندارد در امر طراحي و توليد مواد درسي، محتواي درس به شكل‌هاي مختلف و نظم يافته‌ي پودماني، بلوك، واحد و موضوع يادگيري (Learning Object) يا به عبارت بهتر شئي آموزشي و... اشاره نمود.

چه مسائل ديگري در آموزش الكترونيكي اهميت دارند؟

مسائل ديگري مثل "ايجاد درك مشترك" كه به توانايي افراد در فهم متون درسي و سطح معلومات قبلي آنها بستگي دارد، آزمون‌ها و سيستم‌هاي آزمون‌ساز، راهبردهاي شناختي و ملاحظات معرفت شناختي مثل طبقه‌بندي مطالب، راهبردهاي سازماندهي مطالب، راهبردهاي استفاده از الگوهاي فناوري محور مثل اطاق‌هاي گفتگو، تصاوير متحرك، مواد ديداري ـ شنيداري، جلوه‌هاي گرافيكي و نيز امكانات و منابع فشرده سازي همچنين زيرساخت‌هاي ارتباطي و بالاخره راهبردهاي پردازشي را مي‌توان نام برد.

بايد توجه نمود كه استفاده از راهبردهاي پردازشي به منظور ساختاردهي مجدد به دانش و اطلاعات موجود در محتوا با ساختار دهي پيش‌بيني شده در استاندارد يا مدل اسكرم متفاوت است. در مدل اسكرم سازماندهي و بسته‌بندي مطالب و محتويات به صورت ساختار يافته از يك يا چندين واحد آموزشي كه حداقل از يك روش ساختار دهي در آن استفاده مي‌شود تشكيل شده و توليد كننده محتوا با توجه به نوع محتوا مي‌تواند از روش‌هاي متنوع ساختار دهي بهره‌بگيرد. اما راهبرد پردازش در واقع ساختار دهي مجدد به مطالب ساختار يافته توسط مولف را به يادگيرندگان واگذار مي‌كند و در واقع آنها را به نوعي تعامل با محتواي درسي فرا مي‌خواند.

بحث پيرامون آموزش الكترونيكي بسيار گسترده است از نظريات فلسفي ـ انتقادي مثل ديدگاه‌هاي دريفوس به آموزش الكترونيكي تا نظريات مفهومي و نيز ديدگاه‌هاي هرمنوتيكي و نيز ملاحظات اثبات گرايانه يا پوزيتيويستي در توليد محتوا و فهم يادگيرندگان تا روش‌ها و مدل‌ها و مشخصه‌ها و نيز بازيگران اين عرصه قابل تحقيق و ارائه است.

به بازيگران اشاره نموديد دقيقاً منظورتان چيست؟ ببينيد در اجلاس WSIS كارگاه‌هاي آموزشي توسط كميته اروپايي CEN ارائه شد. همچنين كارگاهي توسط CEN/ISSS پيرامون متاديتاي اطلاعات مالتي مديا تشكيل شد. در اين كارگاه‌ها مطالبي پيرامون روند استاندارد سازي در اروپا و امريكا و نيز گزارشي از فعاليت‌هاي دست‌اندر كاران ارائه گرديد. بطور خلاصه اين نهادها دست‌اندركار استانداردسازي براي آموزش الكترونيكي هستند.

1-    AICC كه يك انجمن جهاني براي استاندارد کردن مستندات آموزشي سازندگان و خريداران هواپيماست و در سال 1998 به صورت يك گروه تحقيقاتي بين‌المللي تاسيس شد اين سازمان رهنمودهايي در زمينه پيكربندي سخت‌افزاري و نرم‌افزاري ارائه كرد كه مهمترين آنها CMI نام دارد و تاثير شگرفي در رشد آموزش و يادگيري الكترونيكي داشته است. اين سازمان فعاليت‌هاي خود را با ديگر بازيگران عرصه استانداردسازي مثل IEEE و ADL هماهنگ نموده است.

2-    كنسرسيوم آموزش عمومي IMS كه در سال 1997 ايجاد شد و روي آموزش‌هاي سطح بالا تكيه مي‌كند منظور از آموزش‌هاي سطح بالا توجه به مسائل و سازوكارهاي آموزشي و محتواي آموزشي و نيز مشخصات فراداده و بسته‌بندي محتوا و... است. دفتر اصلي IMS در برلينگتون ماساچوست است.

3-    ADL كه توسط وزارت دفاع آمريكا ايجاد شده و با همكاري بخش علوم و فناوري كاخ سفيد موسوم به (OSTP) با هدف تامين دسترسي هر فرد به آموزش و مواد آموزشي با كيفيت بالا و فارغ از زمان و مكان تاسيس شده است. يكي از استانداردهاي معروف اين سازمان اسكرم است كه قبلاً توضيح داده شد. قابل ذكر است در سال 2006 با تركيب تكنولوژي‌هاي XML و جاوااسكريپت تكنولوژي جديد آژاكس بوجود آمده كه به سرعت در حال پيشرفت است و در حوزه آموزش الكترونيكي توسط اين نهاد بكار گرفته شده است.

4-    كميته استانداردهاي آموزش الكترونيكي IEEE با بيش از 20 گروه كاري مختلف تحت IEEE فعاليت‌هايي را شروع نموده و در زمينه فراداده اشياء آموزشي، مشخصات فردي فراگير، پيوستگي دروس و بسته‌بندي محتوا فعاليت و استانداردسازي مي‌نمايد.

5-    PROMETEUS با تكيه بر مالتي مديا به عنوان يكي از اصلي‌ترين عناصر براي توسعه روش‌هاي جديد در آموزش و نيز با هدف از بين بردن فاصله بين تحقيقات و استفاده واقعي از فناوري آموزش محتوا و خدمات فعاليت مي‌نمايد. PROMETEUS نه يك سازمان بلكه يك ايده اروپايي است كه با هدف ارج نهادن به چند فرهنگي يا diversityكه مورد توجه اجلاس WSIS و بخصوص يونسكو بوده شكل گرفته است. سازمان‌هاي ديگري مثل ARIADNE كه تشكلي اروپايي است و Dublin core ، ISO ، LRN مايكروسافت ، W3C نيز متولي استاندارد سازي هستند كه شرح ارتباطات اين سازمان‌ها و تعاملات آنها بسيار مفصل است.

در ايران چه اتفاقاتي در اين حوزه افتاده است؟

در ايران براي اولين بار شركت‌هاي خصوصي به صورت منفرد و بدون حمايت مالي شروع به تهيه نرم افزار فارسي در حوزه آموزش الكترونيكي نمودند. بياد دارم كه آقاي حسنلو طايفه جزء اولين دوستاني بود كه نرم‌افزار آموزش الكترونيكي را تهيه نمود ولي با مشكلات فراوان مالي مواجه شد. در دولت آقاي خاتمي توجه به ICT خيلي جدي تر از دولت كنوني بود و حمايت‌هايي توسط برنامه منظم تكفا از مراكز بعمل مي‌آمد بعنوان مثال وزارت علوم در سال 81 پروژه‌اي را در اين حوزه آغاز نمود كه تحت مدل اسكرم محتواي الكترونيكي تهيه شده و از طريق اينترنت و محيط چندرسانه‌اي به صورت رايگان در اختيار متقاضيان قرار گيرد و كميته 7 نفره‌اي در كار گروه مربوطه به تدوين روش‌ها و رويه‌ها پرداختند. پروژه در سال 83 به پايان رسيد و گزارش آن در گزارش چكيده پروژه‌هاي كليدي تكفا آمده است. همچنين ارتقاء پهناي باند دانشگاه‌ها ، تجهيز بخش ICT در دانشگا‌ه‌ها ، توسعه شبكه LAN دانشگاه‌ها، توسعه و تقويت شبكه‌هاي داخلي دانشگاه‌هاي علوم پزشكي ، حمايت از پژوهش هاي ICT ، پروژه دانشگاه مجازي كتابخانه‌هاي ديجيتالي در دانشگاه‌هاي علوم پزشكي و گسترش شبكه IROST از ديگر اقدامات دولت آقاي خاتمي بود. نظير همين اقدامات در آموزش و پرورش انجام شد كه مي‌توان از تدوين مفاد آموزشي مهارت‌هاي فناوري اطلاعات، تجهيز و ايجاد مراكز آموزشي ICT سازمان آموزش فني و حرفه‌اي ـ ايجاد آزمايشگاه‌هاي رايانه در مدارس، آموزش مهارت‌هاي ديجيتالي به معلمان و مربيان و نيز توسعه كمي و محتوايي شبكه رشد ، توليد مواد درسي بر اساس وب و مالتي مديا، پروژه مدرسه فردا و نرم‌افزار E learning سازمان آموزش فني و حرفه‌اي كشور نام برد. متاسفانه در دولت آقاي احمدي‌نژاد توجه كمتري به ICT مي‌شود و ضررهاي ناشي از اين بي‌توجهي غيرقابل جبران است. توليد محتوا به صورت صعودي در حال رشد است و دانش بشر طبق گفته دريفوس در هر 10 سال دوبرابر مي شود ولي موتور حركت ICT در كشور ما بسيار كند عمل مي‌كند و بسياري از شركتهاي IT در آستانه ورشكستگي قرار دارند. اميد دارم دولت محترم توجه بيشتري به اين امر حياتي نموده و جلو خسارات جبران ناپذيري كه نسل آينده را تهديد مي‌كند بگيرد.